Odkrycia

Sezon 2017

Jak w ubiegłym roku, w sezonie 2017 odbyliśmy kampanię studyjna oraz wykopaliskową. Najpierw miała miejsce dwumiesięczna kampania studyjna w kwietniu-maju. Kontynuowano prace nad materiałem ruchomym odkrytym w poprzednich sezonach. Prowadzono dokumentację opisową, rysunkową i fotograficzną tego materiału, głównie pod kątem przygotowywanej publikacji podsumowującej 5 lat badań (pierwszy tom nowej serii Paphos Agora Project). Drugim celem kampanii studyjnej była kontynuacja weryfikacji hipotezy o istnieniu drugiego portu Nea Pafos w północno zachodniej zatoce, w pobliżu bramy miejskiej. Geofizyczna nieinwazyjna prospekcja wykonana w roku 2016 wykazała duże prostokątne w zarysie interferencje, które zostały zinterpretowane jako budynki oraz kilka linearnych struktur, wszystkie te hipotetyczne obiekty mogłyby być związane infrastruktura portowa. Bazując na tych obserwacjach, wyznaczono trzy wykopy sondażowe (Trial Trenches - TT I-III) celem weryfikacji rezultatów prospekcji magnetycznej. Tylko dwa z nich udało się częściowo przebadać podczas kampanii studyjnej. Czwarty wykop sondażowy (TT IV)  został wytyczony niedaleko na północ od północnych murów miejskich w miejscu, gdzie prospekcja magnetyczna wykazała kolistą interferencję, jednak nie był on eksplorowany na wiosnę (por. niżej). Wykonano także fotografie lotnicze z użyciem drona oraz prace konserwatorskie w terenie, jak i wybranych zabytków ruchomych (ceramika).

 

 

Główna kampania wykopaliskowa miała miejsce późnym latem i wczesną jesienią. Obejmowała prace inwentaryzacyjne, wykopaliska, prospekcje geofizyczną, badania geo-archeologiczne, konserwację obiektów metalowych, konserwację różnych obiektów w terenie (podłogi, mury, tynki itp.), jaki i działania mające na celu promocję projektu. Wykopaliska trwały od 25sierpnia do 4 października. Potem miały miejsce działania promocyjne a następnie wielu członków ekspedycji uczestniczyło w naukowej konferencji poświęconej Nea Pafos i regionowi.

W sezonie letnim przed rozpoczęciem wykopalisk na terenie Parku działała ekipa studenckiego projektu BARI XVI z AGH pod kierunkiem dr P. Ćwiąkały i dr E. Puniach, pracowników tej uczelni, we współpracy z Paphos Agora Project Ich celem była inwentaryzacja detali architektonicznych na Agorze oraz wybranej ceramiki, a także ogólnie dostępnych dla turystów obiektów w Parku Archeologicznym Kato Pafos (Odeon, Asklepiejon, Dom Dionizosa itp.).

Prace wykopaliskowe prowadzone były nie tylko na samej agorze, ale także w wykopach sondażowych wspomnianych powyżej. Na agorze kontynuowano prace w Wykopie II oraz IV. W Wykopie II trwały prace w południowej części portyku wschodniego w pomieszczeniu 14 (częściowo odsłoniętym w poprzednich latach) oraz  nowo odkrytym pomieszczeniu 20, na powierzchni niemal 13 m². Niewątpliwie najciekawszym odkryciem w tym ostatnim pomieszczeniu był fragment dużego bloku kamiennego, prawdopodobnie część architrawu, z częściowo zachowaną inskrypcją (tylko cztery litery w jednej linii i fragmenty liter w drugiej). Nie jest możliwe wyciągnięcie jakichś wniosków, ale cios pochodzi prawdopodobnie z dużego budynku (lub monumentu) publicznego a inskrypcja została wykonana bardzo starannie. Badania wykopaliskowe 2017 roku oraz wstępne rozpoznanie odkrytego materiału potwierdzają poprzednie ustalenia zespołu z UJ o hellenistycznej dacie wschodniego portyku oraz, że jego ostatnia faza datuje się na pierwszą połowę II wieku n.e.

Inny obszar eksplorowany w roku 2017 w obrębie Wykopu II usytuowany był na osi wejścia do agory od wschodu. Celem było wyjaśnieni czy portyk ma kontynuację na wschód, gdzie mógłby się znajdować trzeci rząd pomieszczeń lub korytarze, czy też może ulica flankowała wschodni portyk od tej strony. Odkryto kontynuację wielkiego kanału ściekowego (S.153) wraz z czterema wielkimi płytami nakrywającymi go. W warstwie zasypu powyżej nich natrafiono na dwa fragmenty greckich inskrypcji wyrytych na marmurowych płytach. Jednej z nich towarzyszy wyobrażenie listka winnej latorośli, co sugeruje kontekst dionizyjski. W południowej części odcinka odkryto część skomplikowanego systemu hydraulicznego złożonego z dwóch połączonych za sobą baseników oraz rury. Baseniki były pokryte wodoodporną zaprawą położoną na warstwie starannie ułożonych fragmentów dachówek terakotowych. System ten został częściowo zniszczony w wyniku zawalenia się murów. Nie można wykluczyć, że nowo odkryty system był powiązany z kanałem, jak również z zespołem baseniku kanalizacji i studni (bądź cysterny) odkrytej w ubiegłych sezonach w pomieszczeniu 8, ale to wymaga dalszych studiów.

Trzeci obszar badany wykopaliskowo w obrębie Wykopu II, to studnia (lub cysterna), S.117, odkryta w pierwszym sezonie w roku 2011 a usytuowana w kwadracie wewnątrz Agory, na zachód od wejścia do niej, na osi kanału S.153. W górnej partii wypełnisko studnie było suce, złożone z kamieni i bloków kamiennych oraz skąpego materiału ceramicznego. W niższej partii wypełniska było dużo więcej materiału ceramicznego, lecz był on bardzo rozdrobniony oraz bardzo wilgotny zanurzony w gęstej gliniastej ziemi. Odkryto dwie bardzo dobrze zachowane kostki do gry wykonane z kości. Studnia miała niemal 6 m głębokości. Wstępna analiza materiału ceramicznego wskazuje, że studnia była w użyciu w ciągu 1 połowy II w. n.e.

Ostatni obszar eksplorowany na samej agorze to Wykop IV. W pomieszczeniu 30 kontynuowano badania jamy usytuowanej w zachodnich krańcach wykopu. Był tu prawdopodobnie piec do wytopu metalu. Był wykonany w ziemi i funkcjonował w trakcie pierwszej fazy użytkowania tego terenu w czasie panowania cesarza Augusta kiedy badany teren stanowił jednolity obszar (później, przypuszczalnie w 2 połowie I w. n.e., teren ten został podzielony na dwa pomieszczenia nazwane 30 i 31).

W trakcie kampanii wykopaliskowej prowadzono również prace na wykopach sondażowych. Na wykopie TT I już w trakcie kampanii studyjnej odsłonięto fragmentarycznie grobowiec zbudowany z bloków kamiennych oraz kamieni i częściowo wkopany w ziemię (który w obrazie magnetycznym został zinterpretowany jako narożnik dużej budowli wspomnianej powyżej). Grobowiec był obrabowany, zachowały się jednak resztki wyposażenia. Podjęto decyzję o zasypaniu go piaskiem i ziemią celem zabezpieczenia. Kontynuowano także prace w wykopie sondażowym TT II poszerzając go nieznacznie. Tu trzy fazy użytkowania zostały wstępnie wydzielone. Najpierw badany teren użytkowany był jako kamieniołom, następnie jakaś aktywność osadnicza może być stwierdzona (odkryto częściowo mury i warstwy kulturowe) wstępnie datowana na 1 połowę II wieku n.e. A w ostatniej fazie teren te (wraz z terenem TT I) używany był jako nekropola, prawdopodobnie w czasach późno rzymskich i bizantyńskich. W TT III, usytuowanym w pobliżu zachodnich murów miasta i bramy północno-zachodniej, badania nie odsłoniły spodziewanych tu na podstawie badań nieinwazyjnych pozostałości budowli, ale eksploracja w tym wykopie jeszcze się nie zakończyła. Prace przebiegały niezwykle wolno, ponieważ natrafiono na bardzo zbitą i ekstremalnie twardą ziemię w tym miejscu. Natomiast niezwykle interesujące rezultaty uzyskano w sondażu TT IV, gdzie prospekcja magnetometrem ukazała regularną kolistą strukturę najprawdopodobniej związaną z użyciem ognia. Zostało to potwierdzone poprzez odkrycie pieca służącego być może do pozyskiwania wapnia z bloków, kamieni i obiektów wapiennych, datowanego wstępne na okres późno rzymski lub bizantyński. W planie obiekt ma niemal idealnie kolisty zarys o średnicy 2,60 m na osi N-S oraz 2,75 m na osi E-W. Obok pieca zaraz od zachodu odkryto mur o nieznanym na razie przeznaczeniu. W roku 2018 będzie tu kontynuowana eksploracja celem uściślenia chronologii obiektu i interpretacji muru. Trzeba podkreślić, że rezultaty uzyskane w TT IV doskonale współgrają z rezultatami z magnetyki, co dobrze zapowiada na przyszłość, jeżeli chodzi o zastosowanie magnetometru do poszukiwani obiektów związanych z obróbką termiczną.

Podobnie, jak w ubiegłych latach, kontynuowano prospekcję geofizyczną, jednak podczas tej kampanii nie tylko użyto magnetometru, lecz również geo-radaru (GPR). Głównym celem jest wykrycie infrastruktury gospodarczej miasta. Planowano badania we wschodniej i centralnej część Parku Archeologicznego. Jednak jak się okazało w terenie, plany trzeba było zmodyfikować, szczególnie dla prac magnetometrem, ponieważ cześć parku jest porośnięta roślinnością objętą ochroną ekologiczną (Natura 2000), a część jest niedostępna ze względu na topografię. W rezultacie wykonano prospekcję ponad 11 ha Parku przy użyciu magnetometru w miejscach łatwo dostępnych, gdzie nie było konieczności oczyszczania terenu. Prace georadarem koncentrowały się na samej Agorze celem uzyskania bardziej dokładnych danych w porównaniu z danymi pozyskanymi z prospekcji agory magnetometrem w latach 2015 i 2016. Dodatkowo przebadano georadarem parking w pobliżu agory oraz mały obszar na terenie akropolu (wzgórze Fanari). Generalnie przebadano georadarem obszar 2 ha.

Wstępne rezultaty prospekcji magnetycznej ukazują konglomerat wielu pozostałości rozsianych w Parku. Na pierwszy rzut oka interpretacja wydaje się bardzo utrudniona ze względu na liczne anomalie (głównie współczesne), ale to może być rozwiązane biorąc pod uwagę inne dane. Jednym z najważniejszych rezultatów jest detaliczne miejscami ukazanie przebiegu siatki ulic, co było tez jednym z rezultatów uzyskanych w kampanii 2016 roku. Obecnie dane poddane są obróbce celem uzyskania szczegółowych wyników i interpretacji.

W rezultacie badań georadarem wyłania się obraz gęstej zabudowy w południowo-wschodniej części agory. Ponadto zaobserwowano część północnego portyku, jak i jego N-E narożnik. Trzeba też zwrócić uwagę na wyraźnie widoczny mur biegnący na osi północ-południe mniej więcej pośrodku kwadratu agory. Wstępnie został on zinterpretowany jako mur należący do  być może do poprzedniczki badanej agory. Generalnie rzecz ujmując, badania georadarem na agorze dostarczyły znacznie bardziej zróżnicowane rezultaty, niż prospekcja magnetyczna z ubiegłych lat.

Kontynuowano również prace geoarcheologiczne w Pafos i szerzej w regionie. Badania mają na celu rekonstrukcję środowiska geograficznego, które mogło być bazą dla późniejszego rozwoju osadnictwa w Nea Pafos od okresu hellenistycznego. Jednym z celów tych badań jest też weryfikacja hipotezy o istnieniu drugiego portu Pafos. Badani roku 2017 wykazały, ze na plaży Faros pokłady piasku sięgają do 1 m, następnie wystąpiły pokłady terra rossa na gł. ok. 1,2 m. Poniżej tego poziomu stwierdzono występowanie skały macierzystej. Rezultaty te pozwoliły na obalenie hipotezy o istnieniu drugiego portu, natomiast nie wykluczają istnienia tu przystani lub kotwicowiska, co może być poparte stwierdzeniem o morfologii tego odcinka wybrzeża oraz występowaniem tutaj "śliskich" pokładów wspomnianej terra rossa, które mogły ułatwiać wyciąganie statków na wybrzeże.

Rok 2017 był wyjątkowo dobrym rokiem dla promocji naszych działań w Pafos. Wyniki naszych prac mieliśmy okazję zaprezentować prezydentowi miasta Krakowa, prof. Jackowi Majchrowskiemu z małżonką Barbarą, którzy odwiedzili stanowisko w trakcie prywatnego pobytu w Pafos we wrześniu. Zabytki Pafos zostały wiele lat temu wpisane na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO, natomiast w roku 2017 miasto pełniło zaszczytną rolę Europejskiej Stolicy Kultury. W związku z tym kierująca programem wraz z zespołami naukowymi "Paphos Agora Project" opracowali program promocji i popularyzacji badań UJ w Pafos w ramach akcji "Celebrating Pafos2017 European Capital of Culture".  Przygotowano wystawę fotografii Roberta Słabońskiego, który jest fotografem ekspedycji (obok M. Iwana i A. Oleksiaka). Ekspozycja miała tytuł "W sercu starożytnego miasta. Badania Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie na Agorze oraz innych obszarach Parku Archeologicznego w Pafos na Cyprze". By mogła lepiej trafiać do masowego odbiorcy, wystawa opisana jest w języku polskim, greckim i angielskim. Wystawie towarzyszy niemal półgodzinny film w reżyserii historyka i filmowca, Huberta Chudzio z Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie przy współpracy Adriana Szopy z tej samej uczelni jako montażysty, pt. Paphos Agora Project. Powstał również dwujęzyczny polsko-angielski katalog tej wystawy. Ekspozycja pokazywana była w Visitors Centre w Archeologicznym Parku w Pafos w pobliżu portu i planowana była do końca 2017 roku, ale ze względu na ogromne zainteresowanie Departament Starożytności Cypru zadecydował, że była otwarta do końca lutego 2018. Uroczysty wernisaż tej wystawy odbył się w dniu 6 października 2017 o godz. 18.00 z udziałem delegacji UJ w składzie Prorektor Prof. Armen Edigarian, Dziekan WH, prof.  Jan Święch oraz Prodziekan WH, prof. Stanisław Sroka. Wystawę otworzyła Dyrektor Departamentu Starożytności Republiki Cypru, Dr Marina Solomidou Ieronymidou, następnie głos zabrał Prorektor, JE Ambasador RP pani Barbara Tuge Erecińska, przedstawicielka Ministerstwa Komunikacji i Robót Publicznych, p. Afrodyta Kofterou oraz E. Papuci-Władyka, a obecni byli burmistrz Pafos, Fedonas Fedonos, przedstawiciele Urzędu miasta Pafos i licznie zgromadzeni goście.

W tym samym dniu o godz. 20.00  odbyło się drugie wydarzenie promocyjne, mianowicie multimedialny pokaz na otwartym powietrzu na placu w porcie Pafos. Performance pt. "Misterium miasta Afrodyty Pafos2017" przygotowany został i wykonany przez artystę multimediów, Jani Konstantinovskiego Puntosa, który już wcześniej współpracował z UJ (projekt "Kopernik" dla Muzeum UJ) do muzyki znanego artysty, Józefa Skrzeka, przy współpracy zespołów naukowych Paphos Agora Project, których liderem jest UJ, oraz zespołu z Wydziału Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska, Katedry Geoinformacji, Fotogrametrii i Teledetekcji Środowiska AGH pod kierunkiem dr hab. inż. Sławomira Mikruta. Widowisko polegało na projekcji na ścianach średniowiecznego fortu w porcie pafijskim. Było dedykowane antycznej oraz współczesnej cywilizacji. Miało na celu ukazanie jak osiągnięcia nowych technologii mogą zostać wprzęgnięte w służbę archeologii oraz ochrony i nowej interpretacji dziedzictwa kulturowego. Pokaz dla dużej  publiczności zainaugurował Burmistrz Pafos, Fedonas Fedonos, następnie przemawiali Pani Ambasador RP, Prorektor UJ  oraz E. Papuci-Władyka. Performance powtórzono kilkakrotnie w następnym dniu.

Opisane wydarzenia promocyjne uzyskały wsparcie finansowe Rektora UJ, Burmistrza i Rady Miejskiej Pafos oraz Ambasady RP na Cyprze. Wsparcia organizacyjnego udzielił Departament Starożytności Cypru, Muzeum w Pafos oraz liczni wolontariusze z Pafos2017. Wydarzenia promocyjne propagowane były na stronach internetowych UJ, Ambasady RP w Nikozji, stronie projektu oraz w massmediach  cypryjskich. Wszystkim, którzy nas wspierali i pomagali składamy serdeczne podziękowania!

Naukowy aspekt sezonu 2017 - udział kilku członków zespołu PAP w konferencji dotyczącej Pafos i regionu (wygłoszono trzy referaty i pokazano trzy postery) - zakończył pełen wydarzeń rok 2017. Sympozjum zorganizowane zostało przez Departament Starożytności oraz Uniwersytet w Avignon również w ramach obchodów Europejskiej Stolicy Kultury.

Tekst: Ewdoksia Papuci-Władyka

Sezon 2016

Podczas sezonu 2016 roku zrealizowano dwie kampanie badawcze. Pierwsza, czyli kampania studyjna, odbyła się wiosną (30.03-25.05.2016) i miała na celu pogłębione studia nad architekturą oraz materiałem ruchomym odkrytym w czasie poprzednich kampanii. Studia te staną się podstawą do opracowania pierwszej publikacji projektu obejmującej pierwszych 5 lat badań (Paphos Agora Project 1, 2011-2015). Uczestniczyło 14 osób, w tym rysowniczka i fotograf. Szczególnie ważna była analiza stratygrafii oraz ceramiki, która miała na celu wyklarowanie faz rozwojowych badanego terenu. W czasie kampanii studyjnej dzięki podpisanej umowie o współpracy z Międzyuczelnianym Instytutem Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki (ASP w Warszawie i Krakowie) oraz Międzykatedralną Pracownią Konserwacji i Restauracji Obiektów Archeologicznych i Etnograficznych ASP w Warszawie wykonano również prace konserwatorskie podłóg, basenów, pozostałości tynków zachowanych na ścianach oraz murów oraz wybranych zabytków.

Kampania badawcza w terenie miała, podobnie jak w ubiegłych latach, charakter interdyscyplinarny. Obejmowała regularne wykopaliska w sercu starożytnego miasta, czyli na agorze, badania geofizyczne w rejonie na północny-zachód od agory przy bramie miasta, badania geoarcheologiczne, jak również prace konserwatorskie na stanowisku (kontynuacja opisanych wyżej działań wiosennych) oraz w polowym laboratorium ekspedycji w pafijskim muzeum. W bieżącym roku wspomniane prace prowadzone były w okresie od 21 sierpnia do 12 października, a zespół obejmował aż 77 osób (oczywiście nie wszyscy w tym samym czasie) - 24 osób kadry, 16 studentów odbywających ćwiczenia terenowe,  37 wolontariuszy nie tylko w Krakowa, ale też  z innych miast Polski: Warszawa, Wrocław, Poznań, Gdańsk oraz Łódź, jak również z innych państw: Grecja i Cypr.

Prace wykopaliskowe na obszarze samej Agory prowadzono aż na pięciu wykopach. W Wykopie I została wyeksplorowana struktura (S.50) wcinająca się częściowo w południowy mur Budowli A (S.17), odkryta już w roku 2015 i zinterpretowana jako cysterna lub niedokończona studnia. Studnia ta ma średnicę 0,90 m i głębokość 4,88 m. Jej datowanie jest bardzo ważne, ponieważ z całą pewnością została ona wykonana później niż mur S.17 - jeden z jego bloków został przycięty, by służyć jako część cembrowiny. Wypełnisko tej studni stanowiła głównie potłuczona ceramika datowana na okres późnohellenistyczny (i bardzo podobna, choć nieco późniejsza, niż ceramika ze studni S.173 na Wykopie II). Tak więc stanowi to potwierdzenie, że Budowla A była w użyciu wcześniej, niż data wykonania studni. Najbardziej zaskakującym znaleziskiem w wypełnisku studni był ludzki szkielet odkryty na głębokości ok. 3,5 m. W obecnej chwili trudno o interpretację tego znaleziska, niezbędna jest jego analiza antropologiczna, która zostanie wykonana w trakcie następnej kampanii studyjnej. W Wykopie I dokonano również jego poszerzenia na zachód w poszukiwaniu przedłużenia muru S.17, jednak rezultat był negatywny - nie odkryto tego przedłużenia, a jedynie płyty kamienne (resztki płytowania Agory z ostatniej fazy użytkowania?). Bazując na obserwacjach w terenie oraz na rezultatach badań magnetycznych i fotografii lotniczej wykonanych w poprzednim sezonie postawiono hipotezę, że mur ten ma kontynuacje daleko na wschód. By sprawdzić tę teorię, założyliśmy mały wykop sondażowy, oznaczony jako Wykop VI (2 m x2 m), ok. 28 m na wschód od Wykopu I oraz 9 m na zachód od Wykopu II. Najbardziej ważkim rezultatem było odkrycie w Wykopie VI resztek muru o konstrukcji znanej jako "compartment type", analogicznej do zastosowanej w murze S.17 i znajdującej się dokładnie na linii tego muru. Jest to niewątpliwie kontynuacja muru S.17 (czyli południowego muru Budowli A), którego uchwycona obecnie długość wynosi  38,18 m.

Został również założony drugi nowy wykop, oznaczony jako Wykop V. Miał na celu weryfikację rezultatów badań magnetycznych wykonach w poprzednim sezonie, które sugerowały istnienie dwóch narożników korespondujących z murami odkrytymi wewnątrz budowli A na Wykopie I, jak również istnienie innej dużej budowli usytuowanej w części północno-wschodniej Agory. Rezultaty prac w obrębie Wykopu V częściowo tylko potwierdziły rezultaty prospekcji magnetycznej. Odkryte resztki budowli, posiadającej wiele pomieszczeń, możemy wstępnie datować na okres hellenistyczny. Jej relacja z pomieszczeniami odkrytymi w Wykopie I (na północ od S.17) powinny zostać poddane dalszej analizie.

Największy zakres prac objął Wykop II, gdzie kontynuowano eksplorację w obrębie pomieszczenia 15 (eksplorowanego w roku 2013) oraz na południe od niego na obszarze o długości ok. 25 m i szerokości 5,5 m wzdłuż krepidomy wschodniego portyku Agory (S.100). Odkryto dalsze pomieszczenia oznaczone jako 16, 17 oraz 18 (w kierunku Wykopu IV). Najważniejsze znaleziska pochodzą z pomieszczeń 15 i 16. W pierwszym z nich na poziomie odkrytej podłogi znaleziono dwa całkowicie zachowane szklane naczynia, które uniknęły zniszczenia jakiemu uległo to  pomieszczenie prawdopodobnie w wyniku trzęsienia ziemi. Pierwotnie znajdowały sie one, jak się wydaje, w skrzyneczce,  której żelazny uchwyt (?) został również odkryty. W tym samym kontekście zostały także odkryte dwie całkowicie zachowane lampki oliwne, jak też fragmenty ceramiki. W bezpośrednim sąsiedztwie natrafiono również na monety brązowe, pierwotnie przypuszczalnie ukryte w sakiewce. Monety, które prawdopodobnie stanowiły jeden skarb, choć zostały odkryte w dwóch  grupkach usytuowanych bardzo blisko siebie.  Wybite zostały w czasach cesarza Trajana, jednak niektóre z nich zostały przebite w okresie pierwszej połowy panowania cesarza Hadriana. W sąsiednim pomieszczeniu, nr 16, odkryto - również na poziomie podłogi - małe zachowane w całości szklane unguentarium oraz zestaw narzędzi chirurgicznych (pięć brązowych i jedno żelazne) razem z pozostałościami brązowej skrzyneczki. Wstępne badania dowiodły, że mają one analogie między innymi w znaleziskach ze słynnego Domu Chirurga w Pompejach, jak też w gabinecie chirurga okulisty z Lyonu (starożytne Lugdunum). Szklane naczynia też mogą mieć związek z działalnością leczniczą, więc wysunęliśmy hipotezę, że odkryliśmy gabinet chirurgiczny  funkcjonujący w pomieszczeniu 15-16. Odkrycie "gabinetu chirurga" zbiegło się z wizytą na stanowisku Dziekana Wydziału Historycznego UJ, prof. dr hab. Jana Święcha .

Dobry stan zachowania wszystkich tych fantastycznych znalezisk oraz fakt znalezienia ich bezpośrednio na podłodze, sugerują, że powalone trzęsieniem ziemi pomieszczenia 15-16 nigdy nie zostały odbudowane. Wstępna analiza znalezisk ruchomych z opisanych kontekstów daje ich chronologię na czasy panowania Hadriana, co dobrze współgrałoby z trzęsieniem ziemi wspomnianym w pisanych źródłach antycznych, które współcześni badacze datują na rok 126 n.e. Tak więc raz jeszcze, podobnie jak w ubiegłych latach badań, rezultaty badań Paphos Agora Project wskazują na II w. n.e. jako końcowy okres funkcjonowania wschodniego portyku Agory, a nie wiek IV n.e., postulowany przez bardzo zasłużonego dla Pafos cypryjskiego badacza, Kyriakosa Nikolaou.

W Wykopie IV badana były kontynuowane w obrębie dwóch pomieszczeń odkrytych w ub. roku, którym nadano numery 30 (pomieszczenie zachodnie) 31 (pomieszczenie wschodnie). W  31 eksploracja została zakończona - osiągnięto skałę macierzystą. Odkryto między innymi pozostałości przypuszczalnie pieca, fragmenty tygli odlewniczych (?) i odpady produkcyjne w głębokiej jamie usytuowanej w narożniku północno-wschodnim pomieszczenia, co pozwoliło postawić hipotezę, że w okresie poprzedzającym powstanie wschodniego portyku Agory, funkcjonował tu warsztat odlewniczy związany z produkcją brązowniczą. Gospodarczy charakter tego obszaru jest również potwierdzony przez odkrytą tu dużą ilość fragmentów amfor oraz ceramiki użytkowej. Niestety, główna część tego miejsca produkcyjnego była prawdopodobnie usytuowana bardziej na północ, gdzie w późniejszym okresie został wybudowany solidny mur zamykający pomieszczenie 31 od północy, więc dalsze wykopaliska tu i weryfikacja hipotezy o warsztacie prawdopodobnie okażą się niemożliwe.

Biorąc pod uwagę rezultaty badań we wschodniej części Wykopu I, jak również w Wykopie V oraz VI, trzeba zauważyć, że teren Agory był miejscem intensywnej aktywności budowlanej datującej się na okres powstawania miasta, jak również później. Niewątpliwie,  sezon wykopaliskowy 2016 z kapitalnymi znaleziskami w pomieszczeniach 15 i 16 potwierdził duży potencjał badawczy tkwiący w Wykopie II. W portyku na tym wykopie w trakcie ostatniej fazy jego użytkowania (1 połowa II w. n.e.), nie tylko kwitł handel, jak wskazują odkryte tu małe sklepiki (tabernae), ale także miała miejsce działalność lekarska. Rezultaty badań w roku 2016 również wskazują , iż przed tym okresem, we wcześniejszej fazie,  organizacja przestrzenna wschodniego portyku i zapewne też jego użytkowanie były zupełnie inne.

Jednym z celów badań roku 2016 był dalszy rozwój badań geofizycznych metodami magnetycznymi. Zostały one wykonane przez specjalistów z Uniwersytetu w Hamburgu przy użyciu lepszej niż w ubiegłym roku aparatury (magnetometr z pięcioma sondami). Trwająca trzy tygodnie prospekcja objęła wielki obszar usytuowany na północny-zachód od Agory, w pobliżu bramy miejskiej. Głównym celem było poszukiwanie potencjalnych pozostałości związanych z hipotetycznym drugim antycznym portem Pafos, jak równie innych pozostałości o charakterze gospodarczym. Wstępne wyniki są niezwykle interesujące, między innymi można zaobserwować wielką prostokątną strukturę o wymiarach ok. 25 m na osi N-S oraz ok. 15 m na osi W-E, która została zinterpretowana jako duży budynek. Przebadano również cześć obszaru Agory celem porównania wyników z wynikami uzyskanymi w ub. roku przy użyciu innej aparatury. Uzyskane dane są obecnie przetwarzane, a ich pełne rezultaty powinny być znane przed następną kampanią, co pomoże w planowaniu kierunku dalszych badań.

Badania geo-acheologiczne były kontynuowane przez specjalistów z Instytutu Geografii Uniwersytetu im. J. Kochanowskiego w Kielcach. Objęły obszar wokół Pafos, jak również sam Park Archeologiczny. Uzyskane dane posłużą do rekonstrukcji sedymentów w środowisku Pafos i faz alluwiacji, które zdeterminowały zmiany z przebiegu linii brzegowej. Jednym z głównych celów tych badań jest zweryfikowanie hipotezy zakładającej istnienie drugiego portu Pafos w zatoce północno-zachodniej.

Obok prac archeologicznych, geofizycznych i geo-archeologicznych, przeprowadzono również prace konserwatorskie obiektów i w terenie. Konserwacja monet i zabytków metalowych była wykonywana, jak w poprzednich sezonach, przez członków naszej ekspedycji w polowym laboratorium zorganizowanym w Muzeum Okręgowym w Pafos. Kontynuowano też opracowanie monet. Konserwacja objęła także obiekty w terenie. Prace miały miejsce na terenie Wykopu II w pomieszczeniu 10, gdzie konserwowano podłogę, którą następnie zabezpieczono zgodnie ze wskazówkami konserwatorów. Studentka konserwacji z Warszawy, jak również pracownicy zespołu konserwacji tynków Departamentu Starożytności prowadzili też prace konserwatorskie w innych miejscach, szczególnie zabezpieczono resztki podkładów i barwnych tynków w pomieszczeniach 15-17 w Wykopie II. 

Tekst: Ewdoksia Papuci-Władyka

Sezon 2015

Badania prowadzone były od 19 sierpnia niemal do końca września przez rekordową liczebnie ekipę: w sumie ponad 70 osób (choć oczywiście nie wszyscy na raz). Projekt wszedł w nowa fazę realizacji wraz z uzyskaniem grantu NCN MAESTRO, w którym przewidziano nie tylko dalsze prace na samej Agorze, ale również wyjście poza nią. Prowadzimy (i będziemy te badania kontynuować w następnych latach) poszukiwania infrastruktury gospodarczej na terenie antycznego miasta Nea Paphos w obrębie Parku Archeologicznego przy pomocy geofizycznych metod nieinwazyjnych. Park obejmuje ok. 75 ha powierzchni (mniej więcej 70% powierzchni starożytnego miasta). Celem projektu jest rekonstrukcja funkcjonowania przestrzeni publicznej Agory i systemu ekonomicznego stolicy Cypru oraz ewaluacja roli i znaczenia Pafos we wschodniej części Basenu Morza Śródziemnego w okresie hellenistyczno-rzymskim. Projekt ma charakter interdyscyplinarny:  biorą w nim udział nie tylko archeolodzy i architekt, ale również geodeci, geofizycy, geografowie, konserwatorzy itd.

W zakresie prac wykopaliskowych w sezonie 2015 na Agorze celem było uchwycenie granic Budowli A interpretowanej jako świątynia w centrum agory. Jednak, mimo rozszerzenia wykopu na północ i na wschód nie udało się jeszcze uchwycić granic budowli, na razie odsłonięta długość budynku to 16 m. Poszukiwanie granic Budowli B w pobliżu południowego portyku Agory dało w rezultacie uchwycenie południowo-wschodniego narożnika tej budowli interpretowanej jako magazyn. Natrafiliśmy również na przepiękny marmurowy kapitel koryncki kolumny, która stała zapewne w wejściu do Agory od południa, bo wykop III tu właśnie jest usytuowany.

Nowy wykop IV wytyczony w narożniku południowo-wschodnim Agory (po zewnętrznej jej stronie) miał na celu weryfikację datowania początków wschodniego portyku Agory. Jednak eksploracja na tym wykopie nie posunęła się zbyt głęboko ze względu na odkryte struktury architektoniczne oraz ogromną ilość materiału tzw. ruchomego, m.in. depozyt ceramiki z okresu wczesnorzymskiego z zachowaną w całości amforą transportową, prawdopodobnie na wino. Odkryliśmy również w tym wykopie wiele innych zabytków, ale najistotniejsze są pozostałości brązowej uprzęży końskiej, znalezisko bardzo rzadkie na Cyprze, oraz miseczka brązowa.

Świetne rezultaty dały badania geofizyczne, choć prowadzone były tylko przez 4 dni. Specjaliści z Uniwersytetu w Hamburgu testowali przydatność magnetometru w warunkach pafijskich i poszukiwali struktur architektonicznych. Badaniom poddano dwa obszary o łącznej powierzchni ponad 7000 m2: na Agorze pomiędzy aktualnie eksplorowanymi wykopami oraz na terenie bezpośrednio na południe od Agory. Potwierdzono użyteczność zastosowanych metod i odkryto zarysy budowli, szczególnie interesująca jest jedna, znajdująca się w pobliżu "świątyni" oraz druga naprzeciw sklepików wschodniego portyku. W przyszłym sezonie planujemy badania geofizyczne na dużo większą skalę przy użyciu magnetometru, ale także georadaru, a ich wyniki będą weryfikowane przez badania wykopaliskowe (niewielkie wykopy sondażowe).

Trzy inne grupy specjalistów także pracowały w tym sezonie. Geodeci stworzyli poszerzoną osnowę geodezyjną pod wspomniane nieinwazyjne badania geofizyczne na całym obszarze Parku Archeologicznego (w sumie ok. 75 ha). Ponadto wykonywali na bieżąco pomiary wszystkich eksplorowanych kontekstów w ramach czterech badanych wykopów.

Druga grupa to ekipa z AGH, która wykonała skaning 3D odkrytych struktur na wszystkich wykopach przy pomocy skanera Faro-Focus. Ponadto połączono obrazy z danymi pozyskanymi w zeszłym roku. Testowano również możliwość użytkowania skanera do dokumentowania poszczególnych etapów eksploracji kontekstów archeologicznych, a także porównano ją z próbą zastosowania w tym samym celu fotogrametrii bliskiego zasięgu (przy użyciu drona  - heksakoptera z podwieszoną kamerą Go-Pro). Ostatecznie uznano, iż fotogrametria bliskiego zasięgu pozwala na osiągnięcie wystarczająco dobrego obrazu przy jednocześnie znacząco krótszym czasie wykonywania samej dokumentacji w porównaniu ze skaningiem. Niestety wciąż nierozwiązanym problemem pozostaje rejestracja rzeczywistych barw kontekstów. Zasadniczym problemem w tej materii jest fotografowanie kontekstów w ciągu dnia, kiedy warunki świetlne są skrajnie niekorzystne (niezwykle silne słońce). Rozwiązanie tego problemu będzie jednym z głównych zadań na rok następny.

Trzecia grupa specjalistów, czyli ekipa obsługująca dron (UJ oraz Politechnika Warszawska), przeprowadziła badania teledetekcyjne. Wykonano szereg zdjęć z powietrza i przetworzono dane, czego rezultatem było dokończenie ortofotomapy oraz wykonanie Numerycznego Modelu Terenu (NMT). Na NMT widoczne są liczne elementy przestrzennego zagospodarowania miasta, w tym bardzo interesujące założenia w jego północno zachodniej części, które mogły być związane z przystanią portową. Pragniemy bowiem zweryfikować hipotezę, że Pafos oprócz głównego portu, który znajduje się od strony południowej (i funkcjonuje do dziś), posiadało być może drugi port lub przystań właśnie od strony północno-zachodniej (dziś plaża Fanari poniżej wzgórza Akropolu). Wspomniane struktury być może wiązały sie z tą przystanią - doki? magazyny? 

Do wyjaśnienia zagadnienia istnienia bądź nie drugiego portu oraz wielu innych zagadnień związanych ze zmianami środowiskowymi Pafos powinny się przysłużyć także badania geoarcheologiczne. Prowadzone były przez kolejną grupę specjalistów, tym razem z Uniwersytetu w Kielcach w ub. roku  i kontynuowane w tym sezonie. Pokazały miedzy innymi, że osady niesione przez dwie rzeki (Koskinos i Ezousas), których doliny mają ujście w tym rejonie, zamuliły ten teren i spowodowały zmiany w przebiegu linii brzegowej. Może dlatego prowadzone tu wcześniej  badania podwodne poszukujące śladów portu nie dały rezultatów. Pragniemy to zweryfikować i już mamy pierwsze rezultaty.

Projektowi patronuje Ambasada RP w Nikozji, JE pani ambasador Barbara Tuge-Erecińska odwiedziła nasze stanowisko we wrześniu i zapoznała się z ekipą i rezultatami prac.


Tekst: Ewdoksia Papuci-Władyka

 

Sezon 2014

Prace wykopaliskowe oraz badawcze prowadzono w okresie między 8 sierpnia, a 10 października. Zespół badawczy liczył niemal 60 osób (20 osób kadry, 15 studentów odbywających ćwiczenia terenowe oraz 23 wolontariuszy - w różnych terminach). Celem tegorocznej kampanii było nie tylko  przeprowadzenie wykopalisk i wstępne opracowanie odkrytego materiału, lecz także konserwacja obiektów metalowych wykonana przez pracownika Instytutu oraz zastosowanie nowych nie-inwazyjnych technik badawczych (częściowo testowanych już w roku 2013) w wykonaniu specjalistów z Akademii Górniczo-Hutniczej (AGH) w Krakowie (laserowe skanowanie wykopów) oraz z Uniwersytetu J. Kochanowskiego w Kielcach (prospekcja georadarem). Tak więc tegoroczne badania miały charakter interdyscyplinarny.

Prace wykopaliskowe miały miejsce na wszystkich trzech wykopach, lecz w Wykopie II ograniczały sie tylko do dokończenia eksploracji studni odkrytej i częściowo przebadanej w pomieszczeniu 13 już w ubiegłym roku. Wtedy określono ją jako cysternę, jednak prace tegoroczne jasno pokazały, że jest to studnia. Studnia została wyeksplorowana do głębokości 7 m, zaś na głębokości 5,95 m wystąpiły wody gruntowe, które znacznie utrudniały prace: użycie pompy było konieczne. Z pomocą przyszli nam strażacy z lokalnej jednostki straży pożarnej, za co w tym miejscu serdecznie im dziękujemy.  Studnia była wypełniona dużą ilością materiału ruchomego i ziemią. Były to przede wszystkim naczynia różnych kategorii: ceramika stołowa (np. ceramika z angobą, czerwono polewana ceramika tzw. wschodnia sigillata A itp.), naczynia bez dekoracji, ceramika kuchenna, amfory transportowe, niektóre z nich posiadały stemple na imadłach. Ponadto odkryliśmy fragmentarycznie zachowane figurki terakotowe, monety, obiekty metalowe itp. Wśród tych ostatnich były również trzy pociski do procy, z których dwa złączone ze sobą, dekorowane były przedstawieniami skorpionów, a trzeci miał wyobrażenie pioruna. Bazując na wstępnej analizie ceramiki oraz stempli amfor można stwierdzić, że materiał ze studni stanowi jednorodny, zamknięty depozyt datowany na okres hellenistyczny: od końca drugiego do ok. połowy I w. p.n.e. Z architektonicznego punktu widzenia, konstrukcja studni jest ściśle związana z pierwszą fazą istnienia stylobatu wschodniego portyku agory, tak wiec początkowa data tego portyku powinna zostać przesunięta nawet wcześniej, niż postulowano to w ubiegłym roku, tzn. na okres hellenistyczny. Jednakże należy mocno podkreślić, że ta hipoteza musi być dopiero potwierdzona przez analizę całego materiału, a szczególnie monet, których w studni odkryto łącznie niemal 60. 

Wykopaliska na dużą skalę zostały podjęte w Wykopie I usytuowanym w centralnej części kwadratowego placu agory. Prace doprowadziły do oczyszczenia i poszerzenia odcinków wytyczonych tu i częściowo tylko przebadanych przez K. Nicolaou w latach siedemdziesiątych XX wieku. Odcinki te zostały złączone z odcinkami badanymi przez naszą ekspedycję w obrębie Wykopu I w roku 2011. Cypryjski archeolog wysunął wówczas hipotezę, że odkryty został ołtarz. Nasze badania wykazały, ze nie był to ołtarz, lecz fragment dużego, znakomicie skonstruowanego budynku, być może świątyni zorientowanej na osi wschód-zachód. Sposób konstrukcji murów, tzw. komorowy, który jest bardzo charakterystyczny dla okresu ptolemejskiego, oraz odkryty materiał (głównie ceramika), wskazują na okres hellenistyczny. Wydaje się, że budynek/świątynia pozostawał długo w użyciu i był wielokrotnie przebudowywany. W bezpośrednim jego sąsiedztwie, na południe, odkryto sporej wielkości jamę wypełnioną dużą ilością fragmentów ceramiki oraz figurek terakotowych, z których najpóźniejsze mogą być datowane na koniec II/pocz. I w. p.n.e. Prawdopodobnie w tym czasie omawiany obiekt przebudowano, a nieużywany już materiał wrzucono do jamy. W sumie w sezonie 2014 roku w Wykopie I odkryto i przebadano 26 struktur architektonicznych (z których 12 to były mury lub ich fragmenty, zaś pozostałe to podłogi i in. obiekty) oraz 124 konteksty.

Badania w Wykopie III koncentrowały się na strukturach odkrytych w ubiegłym roku i miały na celu eksplorację, aż do osiągnięcia skały macierzystej tam, gdzie to możliwe. Ponadto wytyczono poszerzenie wykopu na południe celem prześledzenia czy mury odkryte w sezonie 2013 mają kontynuację w tym kierunku i ewentualnie jaka jest ich relacja stratygraficzna ze stylobatem południowego portyku agory. W rezultacie odkryliśmy część dużego budynku wzniesionego bezpośrednio na przyciętej skale i złożonego co najmniej z dwóch pomieszczeń; jego zachodnią ścianę stanowił świetnie zbudowany mur (S.302) odkryty w 2013 r. Budynek ten wzniesiono przed powstaniem południowego portyku agory, ponieważ południowa cześć muru S.302 wyraźnie ma kontynuację pod stylobatem. Wstępna analiza ceramiki wskazuje, że ten duży budynek powstał najprawdopodobniej w okresie późnoklasycznym/wczesnohellenistycznym czyli w początkowej fazie powstawania miasta, a funkcjonował jeszcze po wzniesieniu południowego portyku agory. Końcowa faza funkcjonowania tej budowli może być najprawdopodobniej określona na koniec II/początek I w. p.n.e. Trudno określić z pewnością funkcję opisywanej budowli; wydaje się jednak, że wysunięta w ub. roku hipoteza, iż jest to rodzaj magazynu, może być  podtrzymana.  Ogólne, w Wykopie III odkryto 12 nowych struktur (wśród nich 5 murów, dwie podłogi, kanał, wylewkę wyrównującą i in.), a także wyeksplorowano 194 konteksty.  

Począwszy od roku 2013 w ramach projektu wdrażamy i rozwijamy nowy system dokumentacji określony jako Archeologiczny i Archeometryczny System Informatyczny dla Paphos Agora Project (AASI dla PAP). Docelowo system ten połączy tradycyjną dokumentację archeologiczną i architektoniczną z Numerycznym Modelem Terenu (NMT), skorelowanym z bazą danych dokumentacji sprzężoną z ortofotomapą działającą w środowisku Geograficznego Systemu Informacji (GIS). Z tego powodu w tegorocznej kampanii, podobnie jak w poprzedniej geodeci, pobierali pomiary tachimetrem, a po zakończeniu samych prac wykopaliskowych wykonano (od końca września do 9 października) laserowy skaning wykopów, prospekcję georadarem całego obszaru agory oraz zdjęcia z powietrza przy użyciu drona-heksakoptera.

Tegoroczne badania przyniosły wspaniałe rezultaty, z których warte podkreślenia jest odkrycie na Wykopie I oraz III dwóch dużych budowli zapewne publicznych (?) przypuszczalnie wzniesionych w okresie hellenistycznym. Tak wiec możemy stwierdzić, że najprawdopodobniej odkryliśmy agorę okresu hellenistycznego miasta Nea Pafos.


Tekst: Ewdoksia Papuci-Władyka

Sezon 2013

Prace badawcze w sezonie 2013 trwały od 12 sierpnia do 20 września z udziałem pracowników Instytutu, doktorantów, studentów odbywających ćwiczenia terenowe przewidziane programem studiów oraz wolontariuszy pod kierunkiem prof. Ewdoksii Papuci-Władyki. Całość ekipy liczyła niemal 40 osób. Celem kampanii było nie tylko przeprowadzenie prac wykopaliskowych i wstępne opracowanie odkrytego materiału, lecz również wykonanie prac konserwatorskich przez pracownika naszego Instytutu, dr hab. Marcina Biborskiego. Te ostatnie polegały na odczyszczeniu i zakonserwowaniu obiektów metalowych odkrytych w poprzednich sezonach a przechowywanych w Muzeum Okręgowym w Pafos. Szczególnie ważne było odczyszczenie monet, które mają – obok ceramiki - kluczowe znaczenie dla ustalenia chronologii odsłanianej architektury i innych obiektów. Opracowaniem monet zajął się dr hab. Jarosław Bodzek.

 

Prace wykopaliskowe prowadzone były na terenie Wykopu II odkrywanego od pierwszego sezonu. Wykop ten znajduje się w centralnej części wschodniego portyku agory, przy wejściu prowadzącym do rynku od wschodu. Został on rozszerzony na południe, gdzie odkryto kolejne pomieszczenia, ich liczba sięgnęła łącznie 15. Większość z nich pełniła zapewne rolę sklepików (tabernae) przy wschodnim wejściu do Agory rzymskiej. W części północnej Wykopu II dokończono eksplorację w obrębie pomieszczeń nr 6 i 7 osiągając skałę macierzystą. Odkryto struktury architektoniczne (mury, podłogi itp.) prawdopodobnie z okresu hellenistycznego oraz wczesnorzymskiego.

Natomiast główna część prac prowadzona była w części południowej w obrębie pomieszczeń nr 3, 5, których eksplorację rozpoczęliśmy w ubiegłym roku oraz nowo odsłoniętych pomieszczeń nr 13-15. Odkryto pozostałości architektoniczne należące do kilku faz zabudowy: Faza I - okres hellenistyczny; Faza II - przebudowa w okresie cesarza Augusta prawdopodobnie po silnym trzęsieniu ziemi w 15 r. p.n.e. wtedy powstaje pierwsza faza portyku Agory; Faza III - odbudowa po trzęsieniu ziemi w latach 70-tych I wieku n.e.; Faza IV - przebudowa po trzęsieniu ziemi (w okresie Trajan lub Hadriana?), kiedy to powstaje ostatnia faza portyku Agory, ta która jest teraz najlepiej widoczna, gdy wchodzimy na teren rynku. Oczywiście podana wyżej chronologia stanowi jedynie wstępną propozycję wymagającą potwierdzenia w materiale ceramicznym, numizmatycznym oraz w trakcie kolejnych sezonów badań.

Niezwykle interesujące były rezultaty badań w obrębie pomieszczenia 13. Najwcześniejszą jak dotąd strukturą odsłoniętą tu jest cysterna o prostokątnym wejściu. Wydaje się, że cysterna ta jest wcześniejsza, niż najwcześniejsza faza wschodniego portyku agory, a więc datowana na okres hellenistyczny. Taką chronologię sugeruje odkryta w niej ceramika i monety (należy jednak podkreślić, że eksploracja cysterny nie została jeszcze zakończona). Wznosząc fundament wschodniego portyku agory najprawdopodobniej w czasach cesarza Augusta, rozebrano zachodnią ścianę cysterny i wzniesiono ją na nowo (ale w innej technice), stała się ona wówczas fragmentem fundamentu portyku agory.

W sezonie 2013 roku wytyczyliśmy także nowy wykop, oznaczony jako Trench III. Jest on usytuowany w niewielkiej odległości od południowego portyku agory na północ od niego. Celem jest sprawdzenie czy znajdowały się tu jakieś struktury wcześniejsze niż agora rzymska. Odkryliśmy dziesięć murów, fragmenty dwóch podłóg i inne struktury architektoniczne. Struktury te funkcjonowały w okresie hellenistycznym, jak wskazuje analiza ceramiki odkrytej w najniższych warstwach przy murach. Wspomniane struktury przykryte były grubą warstwą niwelacji powstałą w okresie rzymskim. Jak dotąd nie jesteśmy w stanie zdecydowanie stwierdzić czy wzmiankowane struktury były związane z agorą hellenistyczną, której poszukujemy. Należy kontynuować badania w obrębie wykopu III w przyszłym sezonie, by odpowiedzieć na to pytanie.

W pracach wykopaliskowych w terenie brali w tym roku udział nie tylko archeolodzy i wymienieni wyżej specjaliści, ale również dwoje geodetów. Pobierali oni i przetwarzali dane pomiarowe, wykonywali fotogrametrię oraz służyli pomocą przy tworzeniu cyfrowego modelu stanowiska. Po zakończeniu wykopalisk całość terenu została sfotografowana z powietrza za pomocą tzw. quadrokoptera, do którego podpięta jest kamera cyfrowa. Wstępne wyniki są bardzo obiecujące.

Całość zgromadzonych danych zebranych w trakcie trzech lat badań zostanie przeanalizowana i opracowana już w Krakowie i posłuży do sporządzenia pierwszego wstępnego raportu z naszych prac, który zostanie złożony do druku w Report of the Department of Antiquities, Cyprus.

 

Tekst: Ewdoksia Papuci-Władyka

Sezon 2012

Drugi sezon badawczy na agorze Pafos odbył się między 17 sierpnia, a 28 września 2012 r. Celem pierwszego tygodnia było przede wszystkim zakończenie wstępnego dokumentowania i opracowania zabytków odkrytych we wcześniejszym sezonie. Następnie ruszyły prace wykopaliskowe, które trwały przez pełne cztery tygodnie, zaś ostatnie dni poświęcone były końcowemu opracowaniu zabytków odkrytych w bieżącym sezonie i zabezpieczeniu pozostałości architektonicznych w terenie oraz materiału w magazynie.wykop

Prace wykopaliskowe kontynuowane były zarówno na pierwszym jak i drugim odcinku. Celem badań na Wykopie I usytuowanym pośrodku agory rzymskiej było ustalenie chronologii i wyjaśnienie funkcji struktur odkrytych w poprzednim sezonie. Wykazały one, że struktura uznana wcześniej wstępnie za cysternę tak na prawdę powinna zostać zaklasyfikowana jako studia, miała głębokość ok. 4,5 m. Górna część  była zablokowana dużymi blokami kamiennymi, zaś pod nimi znajdowało się jednolite wypełnisko stanowiące zamknięty kontekst. Odkryta pośród ziemi i kamieni ceramika pozwoliła wstępnie datować całość na wczesny okres rzymski, przed połową II wieku n.e.

Wykop II usytuowany przy wschodnim stylobacie portyku agory rzymskiej został rozszerzone w kierunkach północnym, wschodnim i południowym. Teren ten był używany przez długi okres: najwcześniejszą strukturą w jego południowej części był kanał wykonany z kamiennych płyt przebiegający w kierunku północ-południe, odkryty w pomieszczeniu 5. Przypuszczalnie może być on datowany już na okres hellenistyczny. Później został on zniszczony przez budowę muru odkrytego w 2011 roku, należącego być może do stylobatu innego portyku (lub innego kanału), biegnącego z zachodu na wschód. Podobnie wczesne pozostałości zostały odkryte w pomieszczeniu 10, gdzie eksploracja dotarła do skały macierzystej. Najniższe warstwy zawierały czysty materiał hellenistyczny (głównie ceramikę), a także pozostałości struktur użytkowanych w okresie hellenistycznym.

Liczba pomieszczeń z okresu rzymskiego odsłoniętych na wschód od amforaportyku agory rzymskiej urosła z pięciu odkrytych w 2011 roku do dwunastu. Większość z nich użytkowana była zapewne jako sklepy (tabernae) we wczesnym okresie rzymskim, zaś później uległy zniszczeniu najprawdopodobniej na skutek trzęsienia ziemi. Poniżej zawalonej ściany pomieszczenia 1 znaleziony został brązowy dzbanek , zaś na podłodze roztrzaskane ceramiczne naczynia, a wśród nich zachowane w bardzo dobrym stanie mortarium z dwoma pieczęciami producenta i graffiti zawierającym imię właściciela. Potężny kanał rozciągający się ze wschodu na zachód, odkryty pod innymi pomieszczeniami z tego okresu może być równoczasowy z podbudową wschodniego stylobatu.

Podobnie jak w poprzednim roku i ten sezon prac dostarczył ogromną ilość znalezisk, wśród których znajduje się ceramika w różnych kategoriach: ceramika stołowa, naczynia gospodarcze, ceramika kuchenna, amfory transportowe i naczynia zasobowe. Znaleziska datowane są od okresu hellenistycznego, przez wczesny i późny okres rzymski, aż po czasy bizantyjskie. Najbardziej spektakularnymi zabytkami są złoty kolczyk (lub zawieszka) zakończony blaszką w kształcie liścia bluszczu, brązowe naczynia takie jak wspomniany dzbanek czy też chochelka z żelaznym uchwytem, brązowy pierścionek, znaczna ilość monet, gwoździe i wiele więcej. Godnym uwagi jest także odważnik ołowiany wspominający urzędnika kontrolujące działanie agory - agoranoma, imieniem Seleukos, syna Iouliosa Bathylosa.

 

wykop

Tekst: Ewdoksia Papuci-Władyka

Sezon 2011

czarka lampka waga

W pierwszym tygodniu wykonane zostały wstępne badania geofizyczne, po których nastąpiły tradycyjne wykopaliska. Założono dwa wykopy, jeden w centralnej części agory rzymskiej, drugi w środkowej części wschodniego portyku. Odkryliśmy pozostałości architektoniczne (mury, podłogi, rury kanalizacyjne i dwie cysterny), należące prawdopodobnie do trzech faz chronologicznych: hellenistycznej, wczesnorzymskiej i późnorzymskiej.

Materiał ruchomy odkryty w trakcie wykopalisk składa się przede wszystkim z ceramiki datowanej na okres rzymski, ale mamy również fragmenty datowane na czasy bizantyjskie oraz fragmenty hellenistyczne.

Do najważniejszych znalezisk należą przedmioty z brązu: dzbanek z dekorowanym imadłem, waga i ciężarek w kształcie żołędzia, gwoździe i szpile, a także przedmioty z żelaza i ołowiu (gwoździe, ciężarki itp.), wśród których na szczególną uwagę zasługuje żelazny rzymski miecz (zachowany w kilku pasujących do siebie fragmentach) i ołowiane naczynie w walcowatym kształcie z długim żelaznym uchwytem. Szczególnie interesującym znaleziskiem jest znakomicie zachowany egipski amulet z gliny mułowej, ozdobiony rytymi obrazkami z jednej strony i zaopatrzony w grecką inskrypcję magiczną z drugiej. Warto wspomnieć również o terakotowych lampkach i główce Ateny w hełmie, należącej do terakotowej figurki. Znaleźliśmy również kilka fragmentarycznie zachowanych naczyń szklanych.

Pierwszy sezon wykopalisk był bardzo owocny, a wyniki są bardzo ważne i zadowalające z naukowego punktu widzenia, aczkolwiek w tej chwili nie możemy powiedzieć, że znaleźliśmy hellenistyczną agorę miasta Pafos.

 

 

 

Tekst: Ewdoksia Papuci-Władyka